Rosnące koszty energii i dystrybucji oraz duże wahania cen na rynku energii sprawiają, że spółdzielnia energetyczna staje się coraz bardziej atrakcyjnym rozwiązaniem dla samorządów i przedsiębiorców. W 2025 roku liczba spółdzielni energetycznych wpisanych do wykazu KOWR wzrosła o ponad 750 proc. w ciągu dwóch lat. To dowód, że model ten odpowiada na realne potrzeby rynku, a nie jest chwilową modą. Niniejszy poradnik przeprowadza przez kolejne etapy tworzenia spółdzielni energetycznej od strony formalnoprawnej, zwracając jednocześnie uwagę na praktyczne aspekty, które warto uwzględnić na etapie planowania i wdrożenia.
Najważniejsze informacje
Minimum założycieli: 10 osób fizycznych lub 3 osoby prawne.
Rejestracja: Krajowy Rejestr Sądowy (KRS), następnie wykaz KOWR (Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa).
Limity techniczne: do 10 MW mocy zainstalowanej OZE.
System rozliczeń: autokonsumpcja, autobilansowanie 1:1, net-metering (system upustów) 1:0,6.
Przed powołaniem spółdzielni
Spółdzielnia energetyczna jest jednym z ustawowych instrumentów wsparcia rozwoju odnawialnych źródeł energii w Polsce. Nie powinna być jednak celem samym w sobie. Jej powołaniu powinna towarzyszyć konkretna strategia i wymierne cele.
Przygotowując się do założenia spółdzielni, należy przeanalizować dostępne zasoby OZE, strukturę energetyczną przyszłych członków oraz parametry planowanych inwestycji. Solidne przygotowanie analityczne pozwoli na sprawne uruchomienie działalności operacyjnej po formalnej rejestracji, a tym samym na osiągnięcie realnych korzyści: kompleksowego zarządzania strukturą energetyczną członków, generowania oszczędności i poprawy zwrotu z inwestycji w OZE.
Krok 1. Zebranie założycieli
Zgodnie z zgodnie z art. 6 § 2 i art. 15 § 5 Prawa spółdzielczego założycielami spółdzielni energetycznej może być co najmniej 10 osób fizycznych albo co najmniej 3 osoby prawne. Możliwe jest również łączenie powyższych grup, przy czym wówczas musi być co najmniej 10 założycieli. Członkami mogą być osoby fizyczne, rolnicy, przedsiębiorcy, spółki komunalne oraz jednostki samorządu terytorialnego. W przeciwieństwie do klastrów energii nie ma obowiązku, aby członkiem spółdzielni była jednostka samorządu terytorialnego lub podmiot od niej zależny.
Wszyscy założyciele muszą działać na obszarze objętym siecią dystrybucyjną jednego operatora systemu dystrybucyjnego (OSD), w granicach nie więcej niż trzech sąsiadujących gmin wiejskich lub miejsko-wiejskich (po zatwierdzeniu zmian w ustawie przez komisję europejską, będzie możliwe również na terenie gmin miejskich).
Z perspektywy efektywności ekonomicznej kluczowy jest skład członkowski. Połączenie podmiotów o zróżnicowanych profilach zużycia, np. instalacji PV z nadwyżkową produkcją w ciągu dnia i odbiorców z dużym zapotrzebowaniem w tym samym okresie, pozwala na wyższy wskaźnik autobilansowania i realne oszczędności dla wszystkich stron.
Krok 2. Statut spółdzielni energetycznej
Statut jest kluczowym dokumentem regulującym działanie spółdzielni, w tym prawa i obowiązki jej członków. Spółdzielnia jest z założenia korporacją otwartą. Teoretycznie każdy może ubiegać się o członkostwo, co może mieć istotny wpływ na jej funkcjonowanie.
Tworząc zapisy statutu, należy wziąć pod uwagę specyfikę danej spółdzielni i jej członków, tak aby skutecznie zabezpieczyć interesy założycieli, inwestorów oraz przyszłych odbiorców energii. Nie zaleca się kopiowania statutów innych spółdzielni dostępnych w KRS. Gotowe wzorce rzadko odpowiadają indywidualnej specyfice danego podmiotu, a co więcej, mogą dawać fałszywe poczucie bezpieczeństwa. Braki w statucie ujawniają się zazwyczaj dopiero w sytuacjach kryzysowych, gdy sprawnie działający fundament organizacyjny ma znaczenie kluczowe.
Statut musi określać m.in.:
- pełną nazwę z oznaczeniem „spółdzielnia energetyczna”,
- siedzibę i obszar działania,
- przedmiot działalności (wytwarzanie, obrót lub magazynowanie energii elektrycznej, biogazu lub ciepła z OZE),
- zasady wyboru organów: zarządu i rady nadzorczej,
- zasady przyjmowania i wykluczania członków,
- zasady wnoszenia wpisowego i udziałów.
Zgodnie z Prawem spółdzielczym, w skład zarządu mogą wchodzić wyłącznie osoby fizyczne z pełną zdolnością do czynności prawnych, zarówno członkowie spółdzielni, jak i osoby spoza jej grona, o ile statut nie stanowi inaczej. Rada nadzorcza składa się wyłącznie z członków spółdzielni lub jeżeli członkiem spółdzielni jest osoba prawna, do rady może być wybrana osoba niebędąca członkiem spółdzielni, wskazana przez osobę prawną. Jeżeli członkiem jest osoba prawna, np. gmina, może ona wskazać reprezentującą ją osobę fizyczną. Obowiązuje zakaz łączenia funkcji: członek rady nadzorczej nie może jednocześnie być członkiem zarządu ani pełnić funkcji kierownika bieżącej działalności spółdzielni. Statut przyjmowany jest uchwałą walnego zgromadzenia założycielskiego.
Krok 3. Rejestracja w KRS
Spółdzielnia nabywa osobowość prawną z chwilą wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego. Wniosek składa się wyłącznie w formie elektronicznej przez Portal Rejestrów Sądowych. Do wniosku należy dołączyć w szczególności:
- statut (tekst jednolity uchwalony przez walne zgromadzenie założycielskie),
- protokół z walnego zgromadzenia założycielskiego z uchwałą o przyjęciu statutu i wyborze organów,
- protokół z posiedzenia rady nadzorczej z uchwałą o powołaniu zarządu, jeśli zarząd jest powoływany przez radę,
- oświadczenia członków zarządu i rady nadzorczej o zgodzie na pełnienie funkcji oraz o adresach do doręczeń.
Opłata sądowa za wpis do KRS: 500 zł.
Opłata skarbowa od pełnomocnictwa (jeśli dotyczy): 17 zł.
Szacowany czas oczekiwania: 2-6 tygodni.
Po uzyskaniu wpisu do KRS spółdzielnia zobowiązana jest do zgłoszenia danych uzupełniających (NIP-8), rejestracji do VAT (VAT-R), zgłoszenia beneficjenta rzeczywistego do CRBR oraz do ZUS jeżeli będzie mieć zastosowanie.
Krok 4. Wpis do wykazu KOWR
Wpis do wykazu spółdzielni energetycznych prowadzonego przez Dyrektora Generalnego KOWR jest warunkiem koniecznym do korzystania z preferencyjnego systemu rozliczeń energii. Wniosek jest bezpłatny.
KOWR weryfikuje spełnienie wymogów z art. 38e ustawy o OZE:
- prowadzenie działalności na obszarze nie więcej niż 3 sąsiadujących gmin wiejskich lub miejsko-wiejskich (po zatwierdzeniu zmian w ustawie przez komisję europejską, będzie możliwe również na terenie gmin miejskich),
- działanie w sieci jednego operatora systemu dystrybucyjnego (OSD),
- łączna moc zainstalowana elektrycznych instalacji OZE nieprzekraczająca 10 MW,
- spełnienie wymaganego wskaźnika pokrycia potrzeb własnych ze źródeł OZE.
Wskaźnik pokrycia potrzeb własnych: ważna zmiana od 2026 r.
Spółdzielnie, które złożyły wniosek do KOWR do 31 grudnia 2025 r., mogły spełnić wymóg przy wskaźniku 40%, na podstawie przepisu przejściowego z art. 41 ustawy z dnia 17 sierpnia 2023 r. o zmianie ustawy o OZE. Spółdzielnie rejestrowane od 2026 r. muszą spełnić wymóg 70%.
Zgodnie z informacją KOWR wskaźnik oblicza się wyłącznie na podstawie PPE zgłoszonych przez spółdzielnię do wykazu. Nie ma obowiązku zgłaszania wszystkich PPE należących do członków. Pozwala to na stopniowe włączanie kolejnych obiektów w miarę rozwoju spółdzielni, a nawet na rejestrację przed odbiorem nowych instalacji OZE.
Wybór i zgłoszenie PPE
Wybór i zgłoszenie punktów poboru energii (PPE) to etap wymagający szczególnej staranności. Częstym błędem jest zgłoszenie PPE bez wcześniejszej analizy produkcji energii z OZE i zapotrzebowania poszczególnych obiektów. Pominięcie tego kroku może prowadzić do osiągnięcia wyników innych niż zakładane, a w skrajnych przypadkach do strat finansowych.
Wszystkie PPE zgłoszone do KOWR muszą spełniać dwa warunki: być obsługiwane przez tego samego sprzedawcę energii oraz mieć zawarte umowy kompleksowe.
Krok 5. Rozpoczęcie rozliczeń
Po uzyskaniu wpisu do wykazu KOWR spółdzielnia zawiera umowę ramową ze sprzedawcą energii, a poszczególni członkowie stosowne umowy kompleksowe z tym samym sprzedawcą.
Ustawa nakłada w tym zakresie konkretne obowiązki na OSD i sprzedawcę energii.
OSD ma 21 dni na zawarcie lub zmianę umowy dystrybucyjnej ze sprzedawcą, umożliwiającej rozliczenie energii w ramach spółdzielni, oraz 4 miesiące na zainstalowanie liczników zdalnego odczytu (LZO) wszystkim członkom.
Sprzedawca ma 90 dni na przedstawienie oferty umów kompleksowych dla członków-odbiorców i umów bilansowania dla członków-wytwórców, a także na zawarcie ze spółdzielnią umowy określającej zasady rozliczeń, sposób udostępniania danych pomiarowych oraz prawa i obowiązki wszystkich stron.
Równocześnie członkowie spółdzielni powinni zawrzeć umowy wewnętrzne regulujące obrót energią oraz wdrożyć system rozliczeń wewnętrznych. Spółdzielnia powinna też ukonstytuować się organizacyjnie jako nowy podmiot, wypełniając wszystkie ustawowe obowiązki rejestrowe i korporacyjne.
Po uruchomieniu rozliczeń spółdzielnia prowadzi bieżący nadzór nad obrotem energią w swojej sieci oraz składa coroczne sprawozdanie do KOWR.